Những ‘lằn ranh đỏ’ khiến Mỹ - Iran khó tìm lối thoát

Gần 1 tháng trước, 2 đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner gặp gián tiếp phái đoàn Iran tại Geneva, khi chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn khẳng định ngoại giao là lựa chọn ưu tiên. Chỉ 2 ngày sau, Mỹ và Israel phát động chiến dịch không kích Iran.

Hiện nay, Mỹ một lần nữa tìm cách quay lại đàm phán, sau khi Tổng thống Donald Trump bất ngờ đổi hướng, tuyên bố 2 nước đang thương lượng để chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng còn rất nhiều rào cản lớn trên con đường trở lại bàn đàm phán, bất chấp sự lạc quan công khai của Nhà Trắng.

CNN dẫn nhiều nguồn tin cho biết, các đồng minh vùng Vịnh và châu Âu đang theo dõi sát sao diễn biến và lo ngại về việc thiếu động lực để tiến tới đàm phán chấm dứt xung đột, hoặc thậm chí thiết lập lệnh ngừng bắn.

Dù đang có nỗ lực sắp xếp một cuộc gặp giữa 2 bên, các nguồn tin cho biết ít có khả năng cuộc gặp có thể diễn ra sớm, khi vẫn còn khoảng cách lớn giữa danh sách yêu cầu của 2 nước.

Nguy cơ tiếp diễn các hành động quân sự của Mỹ và Israel vẫn bao trùm. Trong khi đó, Tehran tin rằng họ đang nắm giữ một công cụ quan trọng mà trước đây họ chưa có: gần như kiểm soát eo biển Hormuz .

“Một số điều cơ bản nhất phải được thống nhất trước khi 2 bên có thể bắt đầu đàm phán”, một nguồn tin khu vực cho biết, đồng thời tiết lộ rằng Iran hiện “kiên quyết từ chối đề xuất mang tính tối đa”.

Đầu tuần này, thông qua Pakistan, Mỹ đã chuyển danh sách 15 điều kiện tới Iran. Nhiều yêu cầu giống với các điều kiện trước chiến tranh: Iran cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, Mỹ nắm giữ lượng uranium làm giàu cao của Iran, hạn chế năng lực phòng thủ của Tehran và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm.

Nếu đó thực sự là lập trường của Mỹ, sẽ “không có khả năng nào để đàm phán thành công”, ông Nate Swanson, cựu quan chức Hội đồng An ninh quốc gia Mỹ, nói với CNN .

Một bên quan trọng khác trong cuộc chiến là Israel. Các nguồn tin từ Israel cho biết, nước này đang lo ngại Mỹ có thể tuyên bố ngừng bắn 1 tháng để tạo điều kiện cho đàm phán với Iran. Israel vẫn hoài nghi về khả năng đạt được đột phá.

“Những gì Iran có thể nhượng bộ tối đa không đáp ứng được mức tối thiểu mà Mỹ yêu cầu”, nguồn tin từ Israel cho biết. Israel đánh giá một số điều kiện mà Mỹ đưa ra sẽ có lợi cho Israel, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran và các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Tuy nhiên, một nguồn tin khác cho biết, về lâu dài Israel lo ngại thỏa thuận ngừng bắn sẽ không giải quyết hết các vấn đề, đặc biệt là chương trình tên lửa đạn đạo và hoạt động của các lực lượng ủy nhiệm.

Theo ông Swanson, Iran có thể nhìn nhận ông Trump vẫn giữ lập trường cũ, và có vẻ Tehran chưa mặn mà với triển vọng ngoại giao. Nhà phân tích này cho rằng Iran đang đưa ra “đề xuất táo bạo và phi thực tế không kém”.

Ngày 25/3, trên Press TV , một quan chức Iran công bố danh sách yêu cầu của nước này, bao gồm: chấm dứt hoàn toàn “các hành động gây hấn và ám sát”, thiết lập cơ chế cụ thể đảm bảo chiến tranh không tái diễn, đảm bảo thanh toán rõ ràng và đầy đủ thiệt hại chiến tranh, chấm dứt mọi hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận và đối với các lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực, đảm bảo Iran có thể thực thi chủ quyền đối với eo biển Hormuz.

Lợi thế mới và lập trường cứng rắn

Việc Tehran có thể làm gián đoạn một tuyến hàng hải quan trọng như eo biển Hormuz, dù Mỹ đã làm suy giảm năng lực quân sự của Iran, khiến giá nhiên liệu tăng vọt và gây bất ổn thị trường toàn cầu. Đây sẽ là một lợi thế lớn của Iran nếu bước vào các cuộc đàm phán tương lai. Các nguồn tin cho biết, đến nay chưa quốc gia trung gian nào có thể xác định được hình hài của một thỏa thuận khả thi.

Một số quốc gia vùng Vịnh và đồng minh của Mỹ muốn ngừng bắn ngay lập tức và mở lại eo biển, nhưng những nước khác muốn thấy thỏa thuận toàn diện hơn. Đại sứ UAE tại Mỹ Yousef Al Otaiba vừa viết trên Wall Street Journal rằng lệnh ngừng bắn là chưa đủ, kêu gọi đạt được thỏa thuận tổng thể.

“Một lệnh ngừng bắn đơn thuần là không đủ. Chúng ta cần kết quả dứt điểm giải quyết toàn bộ các mối đe dọa từ Iran: năng lực hạt nhân, tên lửa, máy bay không người lái, các lực lượng ủy nhiệm và phong tỏa các tuyến hàng hải quốc tế”, ông viết.

“Eo biển Hormuz là một công cụ mới đối với họ theo cách mà trước đây chúng ta chưa từng thấy”, ông Swanson nói, lưu ý rằng Iran muốn giữ vai trò “người thu phí” ở tuyến đường này.

Các quan chức Iran tiếp tục khẳng định họ không đàm phán với Mỹ, nhưng Ngoại trưởng Abbas Araghchi thừa nhận đã có trao đổi thông điệp giữa 2 nước thông qua trung gian.

Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt khẳng định, “các cuộc trao đổi vẫn đang tiếp diễn” và “mang tính xây dựng.”

Giới chức Mỹ đang nỗ lực sắp xếp một cuộc gặp tại Pakistan vào cuối tuần này để tìm lối thoát cho cuộc chiến. Phó Tổng thống JD Vance dự kiến dẫn đầu đoàn Mỹ tham dự.

Tuy nhiên, thời điểm, địa điểm và thành phần tham dự cuộc gặp vẫn chưa chắc chắn. Thổ Nhĩ Kỳ cũng được đề xuất là địa điểm tiềm năng, do có một số lo ngại về tình hình an ninh của Pakistan.

Trong bối cảnh đó, các đồng minh vùng Vịnh được nói là đang kín đáo thuyết phục chính quyền Tổng thống Trump không leo thang bằng việc triển khai bộ binh để chiếm đảo Kharg hoặc thu giữ uranium làm giàu cao của Iran, do lo ngại sẽ gây thương vong lớn, kích hoạt phản ứng trả đũa và kéo dài xung đột.

Tuy vậy, vẫn còn khả năng Mỹ tiếp tục hành động quân sự. Khoảng 1.000 lính thuộc Sư đoàn Dù 82 của quân đội Mỹ dự kiến được triển khai tới Trung Đông trong những ngày tới. Bà Leavitt cảnh báo rằng nếu “Iran không chấp nhận thực tế hiện tại”, ông Trump “sẵn sàng tung ra đòn tấn công mạnh mẽ”.